Kılıç kalkan, dünyanın en özel halk oyunlarından biridir. Dünyanın bilinen tek müziksiz ve çalgısız halk oyunudur. Kılıç ve kalkanların birbirine vurulmasıyla çıkan ritmik sesler oyunun müziğini oluşturur.
Osmanlı Devleti‘nin Bursa‘yı fethi sırasında, Osmanlı askerlerinin zaferi kutlamak ve savaştaki çevikliklerini sergilemek amacıyla kılıç ve kalkanlarıyla gösteri yapmasıyla ortaya çıktığı rivayet edilir.
Bilindiği gibi burada kılıç saldırıyı, kalkan ise savunmayı temsil eder. Askerlerin savaş taktiklerini ve eğitimlerini dans formatına dönüştürmüş halidir.
Zamanla sadece bir askeri gösteri olmaktan çıkmış; sivil halkın asker uğurlama merasimlerinde, özel kutlamalarda ve peştamal kuşanma törenlerinde sergilenen kültürel bir sembole dönüşür.
Kılıç kalkan oyunu dendiğinde ve günümüze ulaşmasında en büyük pay, medresedeki hocalarından öğrendiği oyunu derleyerek yaşatan ve yurt içi ile yurt dışına tanıtan Bursalı Mustafa Tahtakıran‘a aittir.

Oyunu halk oyununa dönüştüren kurucusu merhum Mustafa Tahtakıran(1906-1973) 1918 yılında Balabanbey Medresesi’nde Kılıç Kalkan figürlerinin orijinalliğini bozmadan oyunun bugünkü koreografisini oluşturur. Ardından da bu oyunu gerek yurtiçi gerekse yurtdışı gösterilerde tanıtmak için 1956 yılında Mustafa Tahtakıran Bursa Kılıç Kalkan Halk Oyunları Derneği’ni kurar. Ayrıca halk evlerinde ve orta öğrenim kurumlarında bu oyunu öğretme ve yayma çabası ile oyunun pek çok eğitim kurumundaki tanınırlığını arttırır ve 1950 ile 1970’li yıllar arasında Kılıç Kalkan oyununun altın çağını yaşamasına sebep olur. Mustafa Tahtakıran ile Bursa Halk Oyunları Derneği ilk yurtdışı festivaline 1958 yılında Pakistan’da katılır. Ardından 1960’da Llangollen İngiltere’de, 1969’da Tunus Kartaca’da ve 2012 yılında yine Llangollen İngiltere’de Dünya birincisi olur ve bu birincilikler de devletin makamlarınca onaylanır.
Bu geleneksel miras, UNESCO‘nun Somut Olmayan Kültürel Miras listelerinde de yer alır.

BURSA KILIÇ KALKAN ÇALIŞTAYI
Kılıç kalkan oyunu özellikle son 15-20 yıldır Türkiye’de çok geri planda kaldı. Halk oyunları yarışmalarına kabul edilmemeye, resmi halk oyunları kurslarında yer almamaya başladı. Bunları kendine dert eden BUÜ Halk Oyunları hocası Öğr. Gör. Nazım Gürak bu konuyu gündeme getirmek ve masaya yatırmak adına bir Kılıç Kalkan Çalıştayı düzenlemeye karar verdi. Bursa Uludağ Üniversitesi ve Bursa Osmangazi Belediyesi de destek verince Bursa Kılıç Kalkan Çalıştayı gerçekleşti.
Bu konuda Nazım Gürak şunları söyledi:
“Bilindiği gibi her ne kadar Bursa’nın fethinden beri yer alan bir oyun dense de, bu konuda resmi bir kayıt yok. Ama 110 yıl öncesinde bu oyunun oynandığı fotoğraflardan biliniyordu. Biz de Osmanlı kayıtlarında incelemeler yapan araştırmacıları davet ettik. Bu kişiler, resmi kayıtlarda da 17.yy sarayın bazı davetlerinde güreşçiler, okçularla birlikte kılıç kalkan oynayıp, gösteri yapan kişileri kayıtlarda belirtti. Bunun gibi bazı sonuçlar elde ettik. 1930-40’lı yıllara kadar genellikle 2 kişi olarak oynanan bu oyunu, düzenleyip bir sıralama haline Mustafa Tahtakıran getiriyor. 1950 ve 1960 yıllarında onunla oynayan bazı duayen kişileri de çalıştaya davet ettik. Umarım bu çok eski kültürel değerimizi, 1960-70 yıllarında olduğu gibi hak ettiği yere tekrar getirebiliriz.”
Evet, geçenlerde yapılan çalıştayda Bursa Osmangazi Belediye Başkan Yardımcısı Mutlu Esendemir, BUÜ Spor Bilimleri Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Ramis Arabacı ve Çalıştay Koordinatörü BUÜ Öğr. Gör. Nazım Gürak açılış konuşmaları yaptı.
Çalıştaya Bursa’dan çeşitli dernek, sivil toplum örgütü temsilcileri, eğitmen vb kişiler de katıldı.

KİMLER KATILDI?
Etkinliğe Ahmet Demirbağ (İTÜ Devlet Kons. Emekli Öğr. Gör.), Abdürrahim Karademir (Ege Ünv. Devlet Kons. Emekli Öğr. Gör.), İsmail Ekmekçioğlu (Geleneksel Giysi Araştırmacısı), Kamil Kaya (Kültür Bakanlığı Sanatçısı), Göksenin İleri (Anadolu Folk Topluluğu Başkanı), Selin Özcan (Halk Kültürü Araştırmacısı), Serdar Bombacı (Türk Folklor Kurumu Eğiticisi) katkıda bulundular.
Ayrıca, Uluumay Vakfı Başkanı Feyza Uluumay, Bursa Tahrakıran Derneği adına Mustafa Tahtakıran, THOF Bursa il Temsilcisi Miray Tanrıöver ve birçok halk oyunları antrenör ve eğitmeni de çalıştaya katıldı.
Şu an 95 yaşında olan Şevket Şardağı, 92 yaşında Yaşar Uçan, 88 yaşındaki Gündüz Yalçıner, görüşleri ile katkıda bulundular.

KILIÇ KALKAN NASIL OYNANIR?
Kılıçkalkan oyunu tam oyun ve yarım oyun olmak üzere ikiye ayrılır. İki varyasyon da belli bir kademeye kadar aynı oynanışa sahiptir. Bu oynanış şu şekildedir:
“Kılıçkalkan ekibi, sahneye nara atarak ve koşarak girer. Ardından çember oluşturulana kadar bu koşuş devam eder. Ardından kolbaşının komutuyla bir seferlik tek vuruş, ardından bir çizgide sıraya dizilene kadar diz peşrevi yapılır. Oyuncular çizgiye girene kadar sıçrayarak, çizgiye girip diğer oyuncuları beklerken yerlerinde bu hareketi sürdürür. Ardından kolbaşının komutuyla diz peşrevinden esas duruşa geçilir. Bu duruşta kolbaşının “Hasdur!” komutu beklenir. Bu komut verilince sol ayak öne atılarak ve kalkan yarım daire yapılıp bu ayağın önüne getirilerek hasdur pozisyonuna geçilir. Daha sonra kolbaşı “Ya Allah!” komutunu verir. Bu komutla kolbaşından başlanarak yan yana duran her 2 kişi bir grupta olacak şekilde kılıçlarını yukarıdan birbirlerinin ortasına getirir. Daha sonra kılıçlarını birbirlerine sürterek tek vuruş yaparlar. Bu 3 kez tekrarlanır. Ardından kalkan sırta götürülür ve kılıcı sağ omuz üstünden kalkana çarptırılır. O sırada öne doğru sıçrayarak 1 adım atılır.”

SON SÖZ
Çalıştayda elde edilen sonuç ve önerileri, Osmangazi Belediyesi bir kitapçık olarak yayınlayacak.
Ben öncelikle Kılıç Kalkan’ın bugüne gelmesini sağlayan rahmetli Mustafa Tahtakıran büyüğümüzü saygı ve rahmetle anıyorum. Onun bu bizlere bıraktığı değerli mirasını devam ettiren Tahtakıran Bursa Kılıç Kalkan Halk Oyunları Derneği ve ailesine de teşekkür ediyorum.
BUÜ Öğr. Gör. Nazım Gürak hocaya da bu konuyu bizlere anımsattığı ve konuyu gündeme getirdiği için, destekleri için de Bursa Uludağ Üniversitesi ve Osmangazi Belediyesi’ne teşekkür ediyorum.

*Tarihi fotoğraflar için Bursa Kılıç Kalkan (Tahtakıran) derneğine teşekkürler.)