Ticaret Borsaları 5174 sayılı kanun çerçevesinde, borsaya dahil maddelerin alım satımı ve borsada oluşan fiyatlarının tespit, tescil ve ilanıyla ilgilenmek üzere kurulan kamu tüzel kişiliğe sahip kurumlardır.
Ticaret Borsaları; stoklanabilir, arz – talep dengesi değişen, alım – satım, ihracat – ithalat yapılabilen tarımsal ve hayvansal ürünlerin, serbest piyasa koşullarında ve önceden belirlenmiş asgari miktarlar üzerinden, işlem gördüğü yapılardır.
Burada amaç; alıcı ile satıcıyı karşı karşıya getirerek fiyatların serbest rekabet ortamının oluşmasını sağlamaktır. Kotasyona dahil maddelerin alım ve satım işlemini yapan tüm işletmelerin, faaliyet gösterdiği yerin Ticaret Borsası`na üye olması kanuni bir zorunluluktur.
***
Bursa Ticaret Borsası, Bursa Zahire Borsası adı altında ve Değirmenci Halil Ali Paşazade İbrahim Bey başkanlığında, zahire tüccarlarından Mecit Ağa, un tüccarlarından Filibeli Salih Bey, un tüccarlarından Vidinli Ali Efendi, değirmenci Kazım Bey, değirmenci Hamdi Efendi ve değirmenci Ömer Ağa’nın üyeliklerini oluşturduğu bir kurul tarafından 11 Eylül 1924 tarihinde kurulur.
Zahire Borsası, kuruluşu zamanında belediyeye ait bulunan Yeni Tahal’da ve o zamana kadar esnaf lonca odası olarak kullanılmakta bulunan geniş bir mağaza ve bitişiğindeki küçük bir depoda faaliyete başlar. Zahire Borsası’nın personel kadrosu başlangıçta kâtip, üç kolcu ile komiserden oluşur.
1925 yılı temmuz ayı sonuna kadar görevde olan bu muvakkat encümen 1 Ağustos 1925 tarihinde yapılan seçimde aynı kişilerin ekseriyetle kazanmaları üzerine Borsa Encümeni mahiyetini alır. O tarihte yürürlükte bulunan Borsa Talimatnamesi gereğince, Borsanın mahalli Ticaret ve Sanayi Odası’na bağlı bir müessese olmasından dolayı teşkil olunan Borsa Encümeni’ne Oda Meclisi’nden seçilmiş iki üye de katılır.
15 Aralık 1926 tarihinde ikinci seçimle Borsa Encümeni kurulur. Borsa Talimatnamesi gereğince bu tarihten itibaren Borsa Encümeni’ne, Ticaret ve Sanayi Odası Meclisi’nce seçilmiş iki üye ile birlikte Mıntıka Ticaret Müdürü de üye olarak toplantılara iştirake başlar. 1 Haziran 1926 tarihinde Bursa Ticaret ve Sanayi Odası Meclisi’nden seçilmiş Müteşebbis Heyet ile Zahire Borsası’na ilâveten Bursa’da bir ikinci borsa olarak Bursa Koza Borsası kurulur.

Bu borsanın müteşebbis heyeti ipek ve kumaş fabrikatörü Hacı Sabri Bey başkanlığında, kumaş tüccarlarından Hacı Ethem Efendi başkan vekilliğinde ve üye olarak da kavaf Ethem Efendi, attar Necip Efendi, Bat Pazarı tüccarlarından Hacı Abdullah Efendi’den oluşur.
Zahire Borsası’nda olduğu gibi, Koza Borsası Talimatnamesi gereğince Borsa Encümeni’ne, Oda Meclisi’nden seçilmiş iki üye ile Mıntıka İktisat Müdürü de dâhil edilir.
1928 yılı başından itibaren Zahire Borsası ile Koza Borsası, Ticaret Vekâletinin emiriyle Bursa Ticaret ve Zahire Borsası adı altında birleştirilir ve o tarihe kadar ayrı ayrı tutulan hesap ve işlemler birleştirilerek tek encümen ile idare edilmeye başlanır.
1943 yılı Eylül Ayı’ndan itibaren 4355 sayılı kanuna intibakının yapılmasına başlanılır ve intibak yıl sonunda tamamlanarak, borsa 1944 yılı başından itibaren Bursa Ticaret Borsası adı ile yeni hüviyetine kavuşur.
Ekim 1951 tarihinden itibaren yapılan çalışmalar ile borsa, 13 Kasım 1952 tarihinden itibaren 5590 sayılı kanuna intibak ettirilir.
1 Haziran 2004 Tarihi itibariyle 5174 sayılı Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu yürürlüğe girmiş olup, borsa faaliyetleri bugün de bu kanun hükümlerince yürütülür.
Şu anda bir yönetim kurulu ve bir meclis ile yönetilen Bursa Ticaret Borsası’nın 1943 yılındaki düzenlemelerin ardından ilk meclis başkanı Ragıp Armağan olur. Sonra sırasıyla şu isimler meclis başkanlığı yapar:
Ragıp Armağan (1943 – 1946), Fahri Batıca (1946 – 1947), Muhittin Dinçsoy (1947 – 1947), İhsan İpeker (1947 – 1948), M. Nuri Urgancıoğlu (1948 – 1949), Muhittin Dinçsoy (1949 – 1951), M. Nuri Urgancıoğlu (1951 – 1954), Necati Örgen (1954 – 1959), Ali Ferruh Yücel (1959 – 1960), Muhsin İpeker (1960 – 1963), İsmail Üstenci (1963 – 1972), Şükrü Saraçoğlu (1973 – 1974), Alattin Sütman (1975 – 1978), Hasan Adanur (1978 – 1981), Mustafa Sevi (1981 – 2001), Ekrem Ulukardeşler (2001 – 2007), Bahri Yenidünya (2008 – 2013), Mehmet Aydın 2013 – 2025(vefat), Mustafa Aksu (2025 – ) devam ediyor.

Borsa yönetim kurulu ise dört yıl için seçilen, meclis üye sayısı yirmiden az olan borsalarda beş kişiden oluşur. Meclis; kendi üyeleri arasından yönetim kurulunun başkanını, asıl ve yedek üyelerini tek liste halinde seçer. Yönetim kurulu, kendi üyeleri arasından dört yıl için bir veya iki başkan yardımcısı ve bir sayman üye seçilir.
Borsanın kuruluşundan bugüne Yönetim Kurulu Başkanları şu isimlerden oluşur:
ZAHİRE BORSASI
Hacı Ali Paşazade İbrahim Bey (1924), Uncu Şehbaszade Ahmet Efendi (1926).
KOZA BORSASI
Hacı Sabri Bey (1926 – 1927)
TİCARET VE ZAHİRE BORSASI
Hacı Sabri Bey (1927 – 1929), Hafız Halit Bey (Berksun) (1929 – 1936), Değirmenci Kazım Akun (1936 – 1938), M. Nuri Urgancıoğlu (1938 – 1939), Süleyman Egel (1939 – 1940), Fahri Batıca (1940 – 1941), Ragıp Armağan (1941 – 1943).
TİCARET BORSASI
Muhittin Dinçsoy (1943 – 1947), M. Nuri Urgancıoğlu (1947 – 1951), A. Tevfik Evrim (1951 – 1959), Mehmet Uslu (1959 – 1960), Necati Örgen (1960 – 1963), Alaattin Sütman (1963 – 1972), Zeki Ersöz (1973 – 1973), Mustafa Haktanırlar (1973 – 1973), Rıza Aydın (1973 – 2013), Özer Matlı 2013 – devam ediyor.
Bursa, Orta Doğu’nun önemli bir ticaret merkezi olarak ortaya çıkarak, İran, Arabistan, Hindistan ve Çinli tüccarların mal alışverişi yaptığı bir merkez durumundadır. Bursa’nın başlıca sanayisi ipektir.
Bursa’da ipekçilik sanatı çok eskilere dayansa da bunun bir sanayi olarak sürdürülmesi ancak 19. yüzyılda gerçekleşir. Bursa önceleri ipek yolu üzerinde ipeğin dünyaya dağıtıldığı merkez olarak öne çıkarken, daha sonra ipekböcekçiliği ve ipekli kumaş üretimine giden bir süreç yaşanır.
2000`li yılların başına kadar Bursa Ticaret Borsası`nda haftanın beş günü, yoğun dönemlerde cumartesi günleri de olmak üzere sabah saat 10.00`da koza satışı yapılırdı. Satış başlamadan önce bir önceki günün en yüksek ve en düşük fiyatları borsa tarafından anons edilir ve gong çalar.
Borsada alım yapabilmek için borsa üyeliği gerekir. Önceden taahhütte bulunan üyelere defter açılarak borsa ajanları (simsarları) aracılığıyla, koza alımı yapma imkânı sunulur.
Koza satış işlemi başladıktan sonra ancak daha önce borsaya baş vuran tüccarlar alım yapardı. Tüccar veya ajanlar satın alacakları kozaları, üreticinin gözü önünde çuvala elini sokarak ve bir avuç alır, sallar ve kozanın içindeki böceğin durumunu tahmin ederek bir fiyat verir.
Üretici fiyatı uygun görürse; hayırlı olsun diyerek tezkerenin üstüne fiyatını ve alıcı kısmına da kendi adını yazarak, Borsa görevlilerinin kontrolünde satın aldığı kozaları tartım küfesine döker.
Kantar görevlileri aynı zamanda Borsa memurlarıdır ve her alıcının alımının işlendiği bir de defteri bulunur. Eğer alıcı aldığı malın ücretini geç öder veya malı aldıktan sonra vaz geçer ise bir sonraki satışta alım yapamaz.
Ayrıca kozalar tartılırken tüm kantarlarının başında görevli bir de Kızılay personeli bulunur. Kızılay personelleri; satışı yapılan her koza için tartılmadan önce elindeki leğene yaklaşık 1 kg. civarında kozayı alır ve her kantarın yanında bulunan Kızılay`ın küfesine koyar. (Üretici bunu bilir ve asla karşı gelmez).
Kızılay adına toplanan kozalar, satış sonrası o gün alım yapan tüccarlar arasında mezat yapılarak en yüksek fiyata satılır ve Kızılay`a gelir olarak kalır. Kızılay personelinin maaşları da bu gelirden karşılanır. Üretici kantarda tartılan ürünün tüccarın hararlarına döktükten sonra satışın bitmesini bekler. Satış saat 12.00`da sona erer, satış sonrası tüccar hesaplamalarını tezkere üzerinde yapar ve tezkerenin bir nüshasını imzalatarak ücretini öder. Kozacılık Bursa’nın geleneksel bir üretimiydi. Ailenin kadınları bu üretimde görev alır ve gelirler de kadınlara tahsis edilir. Özellikle o para kadınlar tarafından altın ve ziynet eşyası alımında kullanılır.

İpekböcekçiliğinde başlıca üretimler; dut fidanı, ipekböceği yumurtası, koza, ham ipek, ipekli tekstil ve ipek halıdır. Türkiye’de ipekböcekçiliği ve yaş koza üretimi son yıllarda krizli dönemler geçirmekle birlikte üreticilerin vazgeçemediği geleneksel bir üretim olma özelliğini sürdürmüştür. 1990 yılına kadar yıllık ortalama 2000 ton olan yaş koza özellikle 1990 – 2000 yılları arasında büyük düşüşler yaşar, üreticilerin büyük bölümü dutluklarını söker. Fiyat faktörü ve üretimin azalmasında açıklanan diğer faktörlerin etkisiyle yaş koza üretimi 1990 – 2001 arasındaki 11 yılda yaklaşık %98 oranında azalır.
BTB ve ET-BA KONUSU
Et Balık Kurumu`na ait olan ve 1995 yılı Eylül ayı itibariyle, 15 ortaklı olarak kurulan ET -BA Bursa Ortak Girişim A.Ş. 31 Aralık 1998 tarihinde aktif ve pasifiyle birlikte Bursa Ticaret Borsası’na devir olur.
Tesiste 65 bin m²`lik alanda kurulu olan ET – BA’da günde 300 adet büyükbaş ve 2.000 adet küçükbaş hayvan kesimi yapılır. Bursa`nın ilk helal belgeli et kombinası olan tesis, 25 adet soğuk hava deposu ile günde 40 bin kilo parçalanmış et hazırlama ve toplam 1.400 adet hayvan park pazar yeri kapasitesine sahip olup sektörün hizmetindedir.
2018 yılında Ticaret Bakanlığı, TOBB ve Bursa Ticaret Borsası’nın da dahil olduğu toplam 30 Ticaret Borsası’nın ortaklığıyla, 100 milyon TL. sermayeli Türkiye Ürün İhtisas Borsası A.Ş. kurulur. Kurulan bu yapıda elektronik ürün senetleri üzerinden, hububat, pamuk, baklagiller, fındık, Antep fıstığı, kayısı, zeytin ve kuru üzüm gibi ürünlerin işlemlerinin yapılması hedeflenir. Bursa Ticaret Borsası bu yapıya 1,2 milyon TL. sermaye ile ortak olur.
2018`de üçüncü kez hazine destekli olarak Kredi Garanti Fonu garantörlüğünde ve TOBB öncülüğünde uygulanan KOBİ Destek (Nefes) Kredisi kampanyası düzenlenir ve kampanya kapsamında, Bursa Ticaret Borsası kendi mevduatının bir kısmını 1 yıl süreyle teminat göstererek, üyelerine yaklaşık 50 milyon liralık kredi hacmi yaratır.
2015 yılının ikinci yarısından itibaren KOSGEB ile imzalanan protokol kapsamında, KOSGEB Uygulamalı Girişimcilik Eğitimleri düzenlenir. Bugüne kadar düzenlenen eğitimlerden 2000’e yakın girişimci adayı yararlanır ve eğitim alan adayların yaklaşık üçte biri iş yerlerini açarak, Bursa ekonomisine katkı ve istihdam sağlanır.
Bursa Ticaret Borsası bugün gerek kamuda gerek özel sektörde her geçen gün artan yetişmiş ara eleman sorununa, özellikle et sektöründe faaliyet gösteren üyelerimizin yoğun talepleri üzerine, Et Sektörü Yetişmiş Personel Projesini hayata geçirmek için gerekli çalışmaları yürütür.
Türk tarım, hayvancılık ve gıda sektörlerinin gelişimindeki rolü yadsınamayacak kadar büyük olan Tarım Meslek Liseleri`nin, yeniden hayata geçirilerek, ekonomik kalkınmayı desteklemek ve hızlandırmak amacıyla, Bursa İl Milli Eğitim Müdürlüğü iş birliğinde gerekli çalışmalarını sürdürür. Bursa Ticaret Borsası 2022 Yönetim Kurulu Üyeleri:
“Özer Matlı (Yönetim Kurulu Başkanı), İbrahim Özhan (Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı), İsmail Aslım (Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı), İlker Birgül (Yönetim Kurulu Sayman Üyesi), Gökhan Onur (Yönetim Kurulu Üyesi), Emrah Silmez (Yönetim Kurulu Üyesi), Hikmet Bosut (Yönetim Kurulu Üyesi).”

BTB 101 YAŞINDA
Bursa TB Yönetim Kurulu Başkanı Özer Matlı kuruluş yıl dönümü dolayısıyla yaptığı açıklamada, genç cumhuriyetin hızla kalkınması ve ülkemizin iktisadi bağımsızlığına katkı sağlaması amacıyla kurulan Bursa Ticaret Borsası’nın, bugün 35 milyar lirayı aşan tescil işlem hacmiyle yalnızca ürünlerin alınıp satıldığı bir kurum olmanın ötesine geçtiğini, tarımın geleceğine yatırım yapan, üreticiyi destekleyen ve ticareti çağın gereklerine uyarlayan bir yapı haline geldiğini söyledi.
Matlı sözlerine şöyle devam etti:
“11 Eylül tarihi hem borsamızın kuruluşu hem de Osmanlı’ya başkentlik yapmış Payitaht Bursa’nın düşman işgalinden kurtuluşu olması dolayısıyla, bizim için oldukça özel ve anlamlı bir gün. Bursa Ticaret Borsası, kurulduğu günden bu yana kent ve ülke ekonomisine katkı sağlamayı sürdürürken; bilgi, eğitim ve sürdürülebilir üretim alanlarında önemli projeler hayata geçirmiştir. Biz de 101 yıl önce tohumları atılan bu güçlü yapıyı daha ileriye taşımak için var gücümüzle çalışıyoruz.
Sürdürülebilir üretim modellerinin yaygınlaşmasına destek oluyor, katma değeri yüksek ürünlerin markalaşmasını önemsiyoruz. Coğrafi işaret çalışmalarıyla yerel ürünlerimizi koruma altına alıyor, bu değerleri geleceğe taşımak için çalışmalarımızı sürdürüyoruz. Bu vizyon doğrultusunda; üyelerimizin dış pazarlara açılımını kolaylaştıran UR-GE projemiz, çalışmalarını sürdürdüğümüz Gıda İhtisas Organize Sanayi Bölgesi ve geleceğin tarım profesyonellerini yetiştiren proje okulumuz Hamidiye Tarım Lisesi, Bursa’nın tarımsal üretim ve gıda sanayisine güçlü bir altyapı kazandıracak.

Geçmişten aldığımız mirasla geleceğin ticaretini şekillendirmeye devam edeceğiz. Bursa Ticaret Borsası, ikinci yüzyılında da tarımın ve ticaretin dönüşümüne öncülük etmeyi, üyelerimizin ve ülkemizin kalkınmasına katkı sunmayı sürdürecektir. Bu vesileyle geçtiğimiz ay kaybettiğimiz, Borsamızın gelişiminde çok büyük emekleri olan değerli Meclis Başkanımız merhum Mehmet Aydın’ı da rahmet ve şükranla anıyorum. Onun vizyonu ve emeği, Bursa Ticaret Borsası’nın yolculuğunda daima hatırlanacaktır”
SON SÖZ
Notlarımdan, kaynaklardan, belleğimde kalanlardan ve bana anlatılanlardan size kısa bir Bursa Ticaret Borsası tarihini özetlemeye çalıştım.
Eksik veya yanlış tarafları varsa affola.
Bu arada Bursa Ticaret Borsası Başkanı Özer Matlı özelinde tüm BTB yönetimi ve BTB camiasına nice 101. yaşlar diliyorum.