Tirilye’de Taş Mektep diye bildiğimiz yapı, Tirilye’de doğan Heybeli Ada ve Yunanistan’da eğitim gördükten sonra Metropolit (Doğu Ortodoks kiliselerinde, bir bölgenin veya eyaletin tüm kiliselerinden sorumlu olan, piskopos ile patrik arasında yer alan yüksek rütbeli din adamlarına verilen unvan) olarak Türkiye’ye dönen Chirisostomos Kalafatis( 1867-1922) tarafından 1904- 1909 yılları arasında yaptırıldı. Nikolaos ve Kalliopi Lemonidos Kalafatis‘in sekiz çocuğundan biriydi.
Kıbrıslı Rum lider Başpiskopos Makarios’un eğitim gördüğü rivayet edilen bu okulda müdür olarak görev yapan Chrisostomos, daha sonra İzmir metropolitanı oldu. 1922’de İzmir’in kurtuluşu sırasında öldü. Sonrada Ortodoks kilisesi tarafından Aziz ilan edildi.
Bina batı mimarisini yansıtan neo-klasik tarzda bir yapıdır. Tirilye’de Rum nüfusun iyice azalması nedeniyle 1924’te yetim ve öksüz çocukların eğitimi için Darü’l-eytam (yetimler evi) okulu olarak hizmete açıldı. İlkokul ve ortaokul olarak 1986’ya kadar işlevini sürdüren bina, 1989’da boşaltıldı. Taş Mektep’te, kültür derslerin yanı sıra marangozluk, demircilik gibi sanatlar da öğretildi. 1928’den sonra bina önce beş sınıflı yataklı bölge okulu, sonraları ise, yatılı kısmı kaldırılarak gündüzlü ilkokul olarak hizmete devam etti. 1986’da okul koruma derneğinin başvurusu üzerine Bayındırlık İl Müdürlüğü teknik elemanlarının yaptığı inceleme sonucunda Taş Mektep’in çatısında, duvarlarında ve döşemelerinde sorunlar tespit edildi ve can güvenliği açısından sakıncalı bulunarak 1989’da boşaltıldı.
965 metrekarelik bir arsa üzerinde inşa edilen binanın batı cephesindeki bir taş üzerine oyularak yazılmış, “M. Mypıdhs Apxıtektwn 1909″ ifadesinden, Mimarın M. Myrides olduğu ve binanın 1909’da tamamlandığı anlaşılır. Taş Mektep’te Mudanya Belediyesi tarafından 10 Haziran 2017 tarihinde düzenlenen tören ile restorasyon çalışmaları başlatıldı. Tam 28 yıl boyunca kaderine terk edilen Taş Mektep, tüm ihtişamıyla yeniden Bursa’ya kazandırıldı.

TAŞ MEKTEP HAFIZA VE TAŞ MEKTEP AKADEMİ
Tirilye’nin simge yapılarından biri olan Taş Mektep, 20. yüzyılın başında okul yapısı olarak inşa edildi. Yapı bundan sonra iki ayrı işlevle yaşamını sürdürecek. Taş Mektep Hafıza bölümü tarihsel anlatıya ev sahipliği yaparken, Taş Mektep Akademi bölümü söyleşiler, atölyeler, seminerler ve kültürel buluşmalar için yaşayan bir mekan olarak kullanılacak. Yapı içinde ayrıca ziyaretçilerin vakit geçirebileceği Mola Mudanya alanı da yer alıyor.
Tirilye’nin antik dönemden bugüne uzanan tarihini, kültürel mirasını ve toplumsal hafızasını geniş bir sergiyle ziyaretçilerle buluşturan Taş Mektep Hafıza, artık bir hafıza mekanı olarak hizmet verecek. Taş Mektep Hafıza, Tirilye’nin mimari geçmişini, gündelik yaşamını, eğitim kültürünü, üretim biçimlerini, göç hikayelerini ve kuşaklar boyunca taşınan hafızasını görünür kılıyor. Taş Mektep Hafıza’da ziyaretçiler; Tirilye’nin antik dönem liman ağlarından Osmanlı dönemindeki zeytin ve kıyı ticaretine, Roma dönemindeki dini yapılardan Cumhuriyet yıllarındaki eğitim hayatına kadar uzanan geniş bir tarihsel yolculuğa tanıklık edecek.
Sergide zeytincilik, balıkçılık, ipekböcekçiliği ve gündelik yaşam kültürüne ayrılan özel bölümler de yer alıyor. Erken Cumhuriyet dönemine ait bir gelinlik, Darüleytam fotoğrafları, okul belgeleri, üretim ekipmanları ve tarihi objeler, Tirilye’de yaşamış insanların izlerini bugüne taşıyor. Mübadele bölümü ise serginin en dikkat çekici alanlarından biri olarak öne çıkıyor. Tirilye’den ayrılan Rumların ve bölgeye yerleşen mübadillerin hikayeleri; arşiv belgeleri, fotoğraflar ve aile kayıtları üzerinden anlatılıyor. “Geçmişe Mektuplar” bölümü ise ziyaretçilere Tirilye’nin hafızasına kendi sözlerini bırakma imkanı sunuyor.
Taş Mektep Akademi bölümü ise çeşitli eğitimsel çalışmalara zemin hazırlayacak. Burası söyleşiler, atölyeler, seminerler ve kültürel buluşmalar için yaşayan bir mekan olarak kullanılacak. Yapı içinde ayrıca ziyaretçilerin vakit geçirebileceği Mola Mudanya alanı da yer alıyor.

DENİZ DALGIÇ NE DEDİ?
Mudanya Belediye Başkanı Deniz Dalgıç, Taş Mektep Hafıza ve Taş Mektep Akademi için şunları söyledi:
“Aylar süren araştırma, arşiv taraması, içerik ve küratoryal çalışmaların ardından hayata geçirilen Taş Mektep Hafıza yaşayan bir kültür mekanı olarak tasarlandı. Tirilye’nin hafızasını koruma ve geleceğe taşıma irademizin en önemli eserlerinden birini hayata geçirdik. Geçmişimizi, hikayelerimizi, kültürümüzü bu çatı altında görünür kılıyoruz.
Taş Mektep Hafıza için aylar süren kapsamlı bir hazırlık yürüttük. Envanterler tarandı, arşiv kayıtları incelendi, eski fotoğraflar toplandı, Resmi Gazete nüshalarından salnamelere kadar çok sayıda kaynak değerlendirildi. Tirilye’nin eğitim hayatını, üretim kültürünü, zeytinini, denizle kurduğu bağı, mübadele hafızasını ve gündelik yaşamını anlatan bütünlüklü bir içerik oluşturduk. Bugün burada gördüğünüz her bir fotoğraf, pano, eşya, giysi, belge bu emeğin bir parçası.
Taş Mektep Akademi bölümü ise söyleşiler, atölyeler, seminerler ve kültürel buluşmalar için yaşayan bir mekan olarak kullanılacak.”

SON SÖZ
Yazma ve kayıt altına alma alışkanlığı olmayan ve günlük yaşayan bir toplumuz. Bu noktada geçmişin kayıt altına alınması, geçmişin araştırılıp gün yüzüne çıkarılması ve bu bilgilerin gelecek kuşaklara aktarılması büyük önem taşımakta.
Bu noktada, Taş Mektep Hafıza ve Taş Mektep Akademi‘yi hayata geçiren Mudanya Belediye Başkanı Deniz Dalgıç’ı kutluyorum.