“İşyeriniz hep sigorta ettirin. Ona verdiğiniz para sizi ürkütmesin. Gün gelir, sermayeniz olur. İşinizi yaparken verdiğiniz sözlere dikkat edin. Önce kime söz verdiyseniz onun işini yapın.
Zor şartlar sizi korkutmasın. Durmadan yılmadan çalışmaya devam edin. Görecekseniz o size kazandıracaktır. Kazandığınızı işinize yatırmayı unutmayın. İşiniz geliştikçe o size her şeyi aldırır.
Yaptığınız işteki gelişmeleri ve değişimleri ve şartları iyi takip edin. Şartlar değiştiğinde ona ancak takip ederek uyum sağlayabilirsiniz.
İtibar para ile alınmaz, O senelerin mahsulüdür.
Dil öğrenmek önemlidir. Onu öğrenin.”
Bu sözler ve de öğütler, gençler için rahmetli Ali Durmaz’ın sözleri.
Sizlere Ali Durmaz’ı anlatmak istiyorum. Bir gün dönemin Nilüfer Kaymakamı Fahri Aykırı aradı. “Murat Ali Durmaz’ı tanır mısın?” dedi ben de ismen tanıdığımı ama şahsen tanışmadığımızı söyledim. Aykırı ile buluştuk. Onunla İzmir Yolu üzerinde tepedeki Ali Durmaz’ın çiftlik evine gittik. Rahmetli Ali amcayı ilk orada tanıdım. Ali Amca bizlere tereyağda yumurta yaptı. O yumurtanın tadını hala unutamam. Ağız tadına düşkün bir insanım bugüne kadar yediğim en güzel tereyağlı yumurtaydı.
Ali Durmaz tırnakları ile kazıdığı yaşamda alnının teri, emeği ve bilgisi ile varlık sahibi olmuş bir insandı. Büyüklerimin bana anlattığı iki anısını paylaşacağım. Bir gün Altıparmak’ta 1 lirayı yağmur suyu mazgalına düşürür. Mazgalın başına gider onu kaldırır ve o bir lirayı mazgalın içinden alır.
Kendisi Çemtaş’ın ortaklarındandır. Yolda giderken yerde küçükte olsa bir demir veya saç parçası görürse arabayı dururdur, iner alır onu bagaja koyar.
Evet, şimdi birçok genç insan 1 lira için mazgal mı kaldırılır, bir küçük saç parçası için durulur mu diye düşünebilir. Ama o II. Dünya Savaşı içinde doğmuş ve o koşullarda büyümüş ve savaş sonrası buraya göç etmiş bir insandır. Onu ancak yaşıtları anlar. Karne ile ekmek almayı ancak o dönemi yaşayanlar bilir. 1 lira ve küçük saç parçası Ali Durmaz için bir milli servettir. Ve öyle davranılmalıdır.
Ayrıca 10 Mayıs 2002’de Durmazlar’ın yeni fabrikasının açılış günü de oradaydım. Kemal Derviş gelmişti.
Ali Durmaz fuarları takip eden, teknolojik gelişmeleri takip eden bir insandı. Monitör Bilgisayar kurucusu Fahri Erbakan bir anısını şöyle anlatır:
“Durmazlar A.Ş.’nin Yalova yolu üzerindeki şirketinin ilk bilgisayar altyapısını OEM PC’ler ile biz kurduk. Rahmetli büyüğüm çok sevdiğim Ali Durmaz Ağabey bana ‘Bu sistemlerin IBM’ini de kuracağım bir gün’ demişti ve sanayi bölgesinde yeni binada da IBM marka sistemini Ali Durmaz ile birlikte kurduk.”

ALİ DURMAZ KİMDİR?
Ali Durmaz 7 Kasım 2004’de aramızdan ayrıldıktan sonra büyük evladı kızı Fatma Durmaz Yılbirlik 2005 yılında babasının hayatını “Hayatla Yapılan Anlaşma” diye bir kitapta toplar. O kitaptan Fatma Hanımın iziniyle bazı bilgiler paylaşmak istiyorum:
Ali Durmaz Bulgaristan’da Rodop Dağları eteklerindeki Hotaşlı kasabasının Işıklar köyünde 1935 yılında doğar. Ailesi toprakla uğraşır. Babası Hüseyin aynı zamanda Kırcaali’den aldığı basmaları, pazenleri köye getirip satar. Öğrencilik yılları Hotaşlı (Rusalsko) köyünde geçer. Dedesi demircidir, hayatı boyunca elinde tutacağı demirle onu ilk tanıştıran dedesidir. O dönem ortam gergindir. İkinci Dünya Savaşı’ndan yeni çıkılan ve Bulgarların zulmünün arttığı bir dönemdir.
O dönem Türkçe ve din dersleri kaldırılır, asimilasyon kendini iyice hissettirir. Dükkanları ve ticarethaneleri yağmalar başlar. Ali Durmaz’ın babasının dükkanı ateşe verilir. Kaçınılmaz karar en sonunda verilir. Büyükbaba aileyi toplar ve kararı açıklar:
‘Bundan sonra burada bize hayat yok… Türkiye’ye gidiyoruz!’ Ve sonunda Durmaz Ailesi, 1950 yılında Haydarpaşa Garı’nda trenden iner. Göçmenlerin barınağı olan Muhacirhane’de bir hafta boyunca konaklanır. Daha sonra Marakas Vapuru’yla Mudanya’ya gelinir. Onları Bursa’da halaları karşılar ve bir müddet evlerinde misafir eder. Daha sonra da kiralık bir eve taşınılır.
Ali Durmaz ailenin dört çocuğundan biridir. Hem çalışarak anne babasına yardımcı olur hem de kardeşlerine ağabeylik yapar. Babasının Bulgaristan’dan göç ederken valizinin iki tahtasını sökerek arasına sakladığı para ile ancak bir ev alınabilir.

Ali Durmaz Türkiye’de iş yaşamına başlangıcını ve lakabını nasıl kazandığını kendisiyle yapılan söyleşide şöyle anlatır:
“Beni bir terzinin yanına çırak vermek istediler. Kabul etmedim. Sonra bir oto iş yerine verdiler. İki-üç ay geçti, pek ısınamadım. Oradan çıktım ve Bulgaristan’dan gelen bir tornacının yanına çırak girdim. O zaman 15 yaşındaydım. Sabaha karşı üçte kalkıp sekize kadar tarlada tütün kırdıktan sonra Bakırcılar Çarşısı’ndaki Behçet Kurşun’un tornacı dükkânına gidiyordum. Behçet Usta çok çalışkandı, bizi de çok çalıştırırdı. Herhalde bana zor geldi. Behçet Kurşun’un yanında çalışırken, haftada yedi lira alıyordum. Rahmi Bakırlar’ın dükkânında haftalığım bir lira arttı, sekiz lira oldu.
Ramazan Sarpdere diye bir kalfası vardı. Bir gün bana ‘Dur durak bilmeden çalışıyorsun. Alman mısın sen?’ diye sordu. Ondan sonra adım ‘Alman Ali’ kaldı.
O günlerin sanayi bölgesi konumunda olan Kayhan Çarşısı’ndaki Rahmi Bakırlar’ın tornacı dükkânına gittim. ‘Beni çırak olarak alır mısın?’ diye sordum, aldılar. Orası daha büyük bir dükkândı.
Daha sonra birkaç iş daha değiştirdim. Haftalığım hep arttı. Hiçbir şeyimiz yoktu. Aldığımız ücretle para biriktirmek mümkün değildi. Ama ben fırsat buldukça evde dokuma tezgâhları için ufak parçalar yapıp satıyordum. Oradan da bir şeyler geliyordu. Ramazan’ın kayınbiraderinin Okçular Çarşısı’nda bir dükkânı varmış. ‘Size vereyim’ dedi. Biz de kendimizi oraya attık. Bir testere, bir çekiç. O zamanlar fitilli gaz ocakları vardı. Onları tamir etmeye başladık. Araba krikolarını da tamir ediyorduk. 1955 yılıydı. Yanımıza bir de çırak aldık. Gündüz Turan Bulut’un dükkânında, geceleri de kendi dükkânımızda çalışıyorduk. İşimiz artınca kendi dükkânımıza geçtik. İşi epeyce ilerlettik. Sonra ortağım benden ayrıldı, İstanbul’a gitti. Ben aldığım takımlar için ona 12 bin lira borçlandım. Babama da söyledim. ‘Oğlum bana evimi sattırma’ dedi. Evi sattırmayacağıma söz verdim ve günde 18 – 20 saat çalışmaya başladım. 1956 yılıydı, Okçular çarşısında tam 37 dükkân ve altı ev yandı. Ben yangını görmedim. Sabah zabıta memuru olan eniştem geldi. Benim motosiklete binip Okçular Çarşısı’na geldik. Çarşı yok. Yanmış. Bizim dükkân da yananlar arasında.
Ben dükkânı altı ay öncesinden 50 bin liraya sigorta ettirmiştim, Şark Sigorta’ya. İyi ki ettirmişim. Yangından sonra sigortadan 29 bin lira aldım. O arada enteresan bir şey oldu. İstanbul’da bir tüccara torna siparişi vermiştim. 36 bin lira ödemiştim. Altı ay bekledik, gelmedi. O torna yangından bir gün sonra geldi. Bir gün önce gelseydi o da yanacaktı. Torna geldi. Başına birini diktik ve başladık kendimize dükkân aramaya.
Tekel Binası’nın karşısında bir dükkân bulduk. Hemen kiraladık. Tornayı da karayollarının vinciyle getirdik. Dükkânın camını, çerçevesini söküp içeriye öyle koyabildik tornayı. İki-üç gün sonra da çalıştırmaya başladık. Böylece yeniden işe koyulduk. Ben o sıralarda mensucat sanayi için çözgü makinesi yaptım. Çok da güzel oldu. Parası da iyiydi. 1956 yılıydı.
Halil Solaklar ilk siparişi vermişti. 3 bin 250 Lira’ya anlaşmıştık. Hatta o gece İzmir Lokantası’nda da bunu kutladık arkadaşlarla. Ben o çözgüyü bitirmeden rahmetli Hüsamettin Silahçı geldi. Yaptığım çözgü makinesini o istedi. Dört bin lirada para teklif etti. Kabul etmedim. Halil Solaklar’a makinesini teslim ettikten sonra Hüsamettin Silahçı’ya dört bin liradan tam dört tane çözgü makinesi yaptım. Ondan sonra da devamı geldi.
Bursa’da benim yaptığım çözgü makinelerinin girmediği iş yeri kalmadı. Halen de çalışan birçok makinemiz var. Başlangıçta ayda bir tane yapıyordum. Sonra ilerlettik, haftada bire çıktı. O zaman çözgü makinesi ithalatı yoktu. Herkes yaptığım makineyi kullanıyordu. Tabi talep fazla olunca çok sıkışık zamanlar geçirdim. Beş-altı ay bekleyenler oldu. O günlerde yaptığım makinelerin hala çalışıyor olmasıyla iftihar ediyorum. Bütün Bursa’nın ve çevre illerin tekstiline katkım oldu diyebilirim. Zor şartlarda bir şeyler yapmaya uğraştık, sonra da hiç durmadan çalışmaya ve üretmeye devam ettik. Yetmişli yıllara kadar üç yüz metrekarelik dükkânında çalışmaya devam ettik. Artık bu işyeri de dar gelmeye başlayınca Yalova yolu üzerinde Özdilek’in yanında altı bin metrekarelik bir yer aldık. 1974’ün ortalarıydı. 700 bin liraya almıştık. Ödemeye gücüm yetmeyecek diye ortak aradım. Bulamayınca ayda 25 bin lira taksitle ödedim. 1976 yılında da orada fabrika inşaatına başladım. O zamanlar Balıklı’nın muhtarı veriyordu inşaat ruhsatını. Muhtar Mustafa Kamçı mührü vurdu mu ‘al sana ruhsat’ diyorlardı. O günün şartları öyleydi. Biz de koşullar öyle olduğundan muhtar ruhsatı ile yaptık, kimse de bir şey demedi. İki-üç senede bitirdik inşaatı. Kazandıkça paramızı oraya yatırdık. Çok sağlam bir bina oldu. Ondan sonra hepsi geçersiz kaldı, bina kaçak duruma düştü.
Neyse ki rahmetli Turgut Özal döneminde imar affı çıktı da biz de ruhsat alabildik. O sıra işler daha da hızlandı. Şartlar değişti. Bir de tavel dediğimiz bobin makineleri vardı. Makasçılığın yanı sıra o işi de yapıyorduk. Özveriyle çalışarak makasçılığı da o aralar büyüttük.”

O günlerde üretimde kullandığı takım tezgâhları parkı yetmeyince Ali Durmaz, yenisini almaya karar verir. Fakat memleketin o günkü döviz sıkıntısı ve kendi imkânlarının yetersizliği nedeniyle ikinci el makineler almak zorunda kalır. Bunun için yanına bir de tercüman alarak Almanya’ya gider. Makineleri almak üzere buluştuğu satıcı Klaus Gödicke ‘Bu makinelerle neler yapıyorsunuz?’ diye sorar. Ali Durmaz da ‘Saç kesme makasları, caka kenetleri, saç kıvırma makineleri yapıyoruz’ deyince Gödicke’in ilgisini çeker. Bir arkadaşı ile Gödicke yeni yapılan fabrikayı ziyaret eder. Fabrikanın imkanlarını görünce etkilenir ve ‘Bize de makine yapar mısınız?’ diye sorar. Gödicke’in isteğine uygun iki adet makine yaparlar.
Ali Durmaz bundan sonrasını o günkü heyecanı ile şöyle anlatır:
“Bu makineleri gönderdikten sonra bir tır dolusu daha makine istediler. Bir tıra 24 tane makine sığıyordu. Makineleri gayet güzel yerleştirdik, fabrikanın önüne çıkardık. Tırın lastiği patladı. Yağlar yerlere döküldü. Ama fotoğraf çektireceğiz, kararlıyız. İlk ihracatımızı 1976 yılında yaptık. 24 bin mark civarında bir paraya sattık makinelerimizi. Makine ihracatı yapan ilk firma olduğumuzu sanıyorum. Benimki biraz cesaret, biraz şans işidir. Alman tüccarın buraya gelmesi, bizi ziyaret edip imalatımızı görmesi meraklı ve hevesli olduğumuzu anlaması şans işidir. Biz satmaya cesaret ettik, o da almaya cesaret etti. Daha sonra 1980 yılında ilk hidrolik apkantları yaptık.”
DURMA MARKASININ ÖYKÜSÜ
Ali Durmaz, Durma’nın doğuşunun öyküsünü şöyle anlatır
“Benim soyadım Durmaz. İleride çocuklarım olacağını ve onların da bu işe girişeceklerini düşündüm. Bir amblem yaptırdım ve Durmazlar diye yazdırdım. Amblemde küçük bir fabrika bacası, bir dişli ve çarkı iten bir adam vardı. Üzerine Durmazlar yazdırdım. Bu bizim logomuz oldu. Durmazları yabancıların telaffuz etmeleri zor, söyleyemiyorlar. Çalıştığımız bir yabancı firma tuttu bizim makinelerimize DURMA ismini koydu. Biz de Durma markası ile satışa başladık. Bunun çok yararını gördük. Durmazları da Durma’yı da basıyoruz etiketlerimize. Yunan ordusuna bile makine satıyoruz. Yunanlılar, bu makineleri Alman etiketiyle aldılar ama biz servise gidince buradan, malı kimden aldıklarını anladılar. Ama bu hiçbir şeyi değiştirmedi. Yunanistan’da 28 tane satıcımız var.
Hatta ana dağıtıcımız, diğer satıcılarla birlikte bizi ziyarete geldi. Fabrikayı görünce Türkiye’de böyle bir üretimin, böyle bir fabrikanın olabileceğini düşünemediklerini söylediler.”
Ali Durmaz, Durma markasının doğuşunun müşterilerinin onlar için ne kadar değerli olduğuna bir kanıt olarak gösterirdi. Bu süreci, Daimler’in arabalarına bir müşterilerinin talebi üzerine kızının adı olan Mercedes’i vermesine benzetir. Ali Durmaz fuarları çok yakından takip eder. Hannover fuarında rakip firmaların makinelerine bakarken, CNC punch pres makinesini görür ve ‘Kısa süre sonra punch pres’ yapacağız der. 2002 yılında Ali Durmaz yıllarca hayalini süsleyen fabrikasını kurar. 10 Mayıs 2002 günü, zamanın Ekonomiden Sorumlu Devlet Bakanı Kemal Derviş’in katılımı ile bir açılış yapılır. 70 ülkeden 160 yabancı satıcının da katılımının yanında, onu yalnız bırakmayan Bursalı sanayici ve dostları mutluluğunu paylaşır. Durmaz, 2004 yılında duygularını o dönem şöyle anlatır:
“Bugünlere gelebileceğimi hiç aklımdan geçirmedim. Ama çok çalıştık, sözümüzde durmaya ve borcumuzu ödemeye çalıştık. Ben hayatımdan memnunum. İtibarımız var. Bu çok önemli. Nereden ve ne kadar mal istersek alabiliyoruz. Bir gün Yalova yolundaki fabrikamıza bir firma 3.500 ton saç levha gönderdi. Malı yıktılar. Biz tek kuruş vermeden oldu bu. İşte bu itibardır. Çocuklarıma da bunu söyledim o zaman. ‘Bunun kıymetini bilin’ dedim. İtibar para ile alınmaz, o senelerin mahsulüdür.”

SON SÖZ
Evet, bu dünyadan ve Bursa’dan bir Ali Durmaz geldi ve geçti. Ali Durmaz gerek Bursa gerekse ülkemiz makine sanayinin duayenlerinden, öncü isimlerinden biriydi. Geçenlerde bir sanayici büyüğümün vefatının ardından Şerif Arı büyüğüm onun arkasından yazılanı paylaşmıştı. Çok felsefi bir yaklaşımdı sözleri.
“İnsanın büyüklüğü varlığı ile değil geride bıraktığı boşluğun derinliği ile değerlendirilir.”
Ali Amcayı 2004’de kaybettiğimizde kuşkusuz o gerek sektörü gerekse ailesi için derin bir boşluk bıraktı. Onun 3 evladı Fatma Durmaz Yılbirlik, Hüseyin Durmaz ve Sinan Durmaz bu boşluğu doldurmak için yıllarca uğraş verdi. Ve devraldıkları emanetleri korumaya ve büyütmeye ve günümüze ayak uydurmaya devam ettiler ve ediyorlar.
Fatma Hanım, Hüseyin Durmaz ve Sinan Durmaz kardeşlerim ne mutlu sizlere tırnaklarla kazınmış, içine haram karışmamış bir emaneti yıllardır aynı felsefe ile taşıyıp, büyütüyorsunuz.
Ali Amcam keşke yaşasaydın ve bugünleri de görseydin, evlatlarınla gurur duysaydın. Bu arada alakasız olacak ama bize de tereyağlı yumurta yapsaydın.
Mekanın cennet olsun.