Beşeri sermaye kısaca, işgücünün sahip olduğu bilgi ve becerilerin toplamı olarak tanımlanır. Tecrübe, bilgi ve eğitim beşeri sermaye oluşumunda üç temel unsur olarak ortaya çıkar.
II. Dünya Savaşından sonra başlayan bilgi toplumuna geçiş süreciyle birlikte fiziki sermaye ve doğal kaynakların önemi giderek azalır. Bu kaynakların yerini bilgi ve beşeri sermaye alır.
Beşeri sermaye kavramı, ekonomik kalkınmanın önemli unsurlarından biri olarak özellikle 1960’lı yıllarda ortaya çıkar. Sonrasında bilgi ve teknoloji yoğun üretimin hız kazanmasıyla birlikte büyüme ve kalkınma sürecindeki önemi de artar. Günümüz iktisat literatüründe beşeri sermaye olgusu, büyüme modellerinde önemli bir işleve sahiptir.

BEŞERİ SERMAYE ENDEKSİ NASIL HESAPLANIR?

Beşeri Sermaye Endeksi, bugün doğan bir çocuğun yaşadığı ülkede hâkim olan sağlık ve eğitim şartları göz önünde bulundurularak, 18 yaşına geldiğinde elde etmiş olması beklenen beşeri sermayeyi ölçer. Metodolojisi Dünya Bankası tarafından belirlenmiş olan endeks; hayatta kalma (5 yaş altı), sağlık ve eğitim olmak üzere üç bileşenden oluşur.
Endeks 0 ile 1 arasında değer almakta olup, endeks değerinin 1’e yaklaşması bugün doğan bir çocuğun sahip olduğu kaliteli eğitim ve sağlık koşulları neticesinde, gelecekteki bir çalışan olarak üretkenliğinin en yüksek değerde olduğunu ifade eder.
Dünya Bankası tarafından ülke mukayeseleri için üretilen Beşeri Sermaye Endeksi, milli politikalara yön verebilmesi amacıyla Türkiye için ülke seviyesinin yanı sıra TÜİK tarafından da il seviyesinde ilk kez yayınlandı. (TÜİK BÜLTENİ Sayı. 57944 Tarih: 19 Eylül 2025)
O verilerin ışığı altında şu değerlendirmelere varabiliriz.

BEŞERİ SERMAYE ENDEKSİ 2023 YILINDA 0,690 OLDU

Türkiye beşeri sermaye endeksi, 2021 yılında 0,693 iken 2022 yılında 2021’e göre %0,5 artarak 0,696 oldu. 2023 yılında 2022‘ye göre %0,9 azalarak 0,690 seviyesine geldi.
Endeksin alt bileşenleri olan hayatta kalma 2023 yılında 2022’ye göre %0,3 azalarak 0,985 olurken, sağlık 2023 yılında 2022’ye göre %0,2 artarak 0,966, eğitim ise 2023 yılında 2022’ye göre %0,8 azalarak 0,725 oldu.

AB ORTALAMA ENDEKS DEĞERİNİN TÜRKİYE’DEN YÜKSEK OLDUĞU GÖRÜLDÜ

Avrupa Birliği (AB) üyesi 27 ülkenin 2020 yılında endeks değerinin ortalaması 0,730 olmuştu. AB-27 içinde endeks değeri en yüksek olan ülkelerin sırasıyla, 0,796 ile Finlandiya, 0,795 ile İsveç ve 0,793 ile İrlanda olduğu görüldü. Endeks değerinin en düşük olduğu ülkeler ise sırasıyla 0,584 ile Romanya, 0,614 ile Bulgaristan ve 0,665 ile Slovakya oldu. Türkiye ise 0.693 ile 22. sırada yer alıyor. (2021 verilerine göre)

BEŞERİ SERMAYE ENDEKSİNİN EN YÜKSEK OLDUĞU İL ÇANAKKALE OLDU

2023 yılında il seviyesinde en yüksek beşeri sermaye endeksine sahip il, 0,781 ile Çanakkale oldu. Bu ili, 0,761 ile Antalya, 0,756 ile Erzincan, 0,755 ile Eskişehir ve 0,749 ile Rize izledi. Beşeri sermaye endeksi en düşük olan il 0,599 ile Şırnak olurken, bu ili sırasıyla Ağrı, Şanlıurfa, Gümüşhane ve Muş izledi.
Beşeri sermaye endeksinin 2021-2023 yılları arasında en çok artış gösterdiği ilk beş il sırasıyla 0,026 puan ile Çanakkale, 0,022 puan ile Uşak ve 0,017 puan ile aynı değer artışına sahip Siirt, Antalya, Erzincan oldu. Aynı dönemde, beşeri sermaye endeksinin düşüş gösterdiği iller sırasıyla 0,066 puan azalış ile Hatay, 0,059 puan azalış ile Adıyaman, 0,048 puan azalış ile Kahramanmaraş, 0,024 puan azalış ile Manisa ve 0,022 puan azalış ile Malatya oldu.

BEŞERİ SERMAYE VE BURSA

Dünya Bankası tarafından belirlenmiş olan endeks ölçümlerinde TÜİK verilerine göre üzülerek yazıyorum ki, Bursa’nın Beşeri Sermaye Endeksi 0.712. Ülke genelinde 34. sırada. Yani bizi geçen 33 il bulunuyor.
Hayatta kalma endeksi 0.992, Türkiye sıralamasında 8. sırada. Sağlık 0.968 ile Türkiye’de 10. sırada. Eğitim 0.742 Türkiye’de 37. sırada.

SON SÖZ

Bursa Türkiye’nin dördüncü büyük kenti. Bursa ihracat yapan en büyük dördüncü il. Bursa’nın eğitim sağlık, hayatta kalma verileri ne yazık ki ilk beşin içinde olması gerekirken, durum yukarıdaki gibi. Veriler de resmi TÜİK verileri.
Bu veriler ışığında kanımca kamu yönetiminin, yerel yönetimlerin, üniversitelerin, özel sektörün kendine göre çıkartacağı dersler olduğu düşüncesindeyim.