Berkuk, tam adı Melikü’z-zahir Seyfeddin El-Osmani El-Yelboğavî Berkuk, Çerkes kökenli Burcî Memlûkler hanedanının ilk Memlûk hükümdarıdır. İç çekişmelerle yıpranan Memlûk Devleti‘ni merkezi bir devlet durumuna getirmeye çalışmıştır. “Berkuk” ismi Çerkesçedir ve onun doğuştan ismidir.
Çerkez kabilelerinden Kesâ’ya mensup olan Berkuk’un babası Anas b. Abdullah el-Osmânî’dir. Berkuk önce korsanlar tarafından kaçırılır ve esir olarak Kırım’a, oradan da Mısır’a getirildi. Burada 764’te (1362-63) Emîr Seyfeddin Yelboğa el-Ömerî el-Hassekî’ye satılır. Kaynaklara göre onun tarafından yetiştirilerek kendisine Berkuk adı verilir. Berkuk, Yelboğa’nın katli üzerine Kerek’e sürülerek hapsedilir. Fakat el-Melikü’l-Eşref Şa‘bân’ın affı ile Kahire’ye gelerek sultanın hizmetine girer ve sultanın yanında Tablhâne (Davul-hane. Sultanın otağı veya çadırının önünde belirli saatlerde mehter marşı çalan ekibin yeri) emirliğine yükselir.
İç çekişmelerle geçen süreçte Memlûk’ta meclis Hâccî’yi tahttan indirerek “el-Melikü’z-Zâhir” unvanıyla Berkuk’u 1382’de sultan ilân eder. Berkuk önce kendisine karşı meydana gelen mukavemetleri kırmakla meşgul olur. Ancak Malatya nâibi Mintaş’ın ve daha sonra Yelboğa en-Nâsırî’nin isyanlarını bastıramaz ve tahttan uzaklaştırılır.
Bununla birlikte kısa süre sonra çıkan Yelboğa-Mintaş rekabeti üzerine yeniden harekete geçen Berkuk, atabekliğe getirilen Mintaş’ın kumandasındaki Memlûk ordusunu Şam civarında yenerek eski itibarını yeniden kazanır. Kahire’ye gelişinden sonra saltanat alâmetlerini geri alır ve kendisine 27 Ocak 1390’da biat edilir. Berkuk, 10 Haziran 1399 yılında vefat eder.
Osmanlı padişahlarından I. Murad ve Yıldırım Bayezid’le dostane münasebetler kuran Berkuk, Timur’a karşı açıkça düşmanlık gösterir.
Berkuk, Yıldırım Bayezid’e dev bir Kuran-ı Kerim hediye eder. Yıldırım Bayezid’e, 1396 yılında kazandığı büyük Niğbolu Zaferi sonrasında, İslam dünyasındaki prestijini artırmak amacıyla Kahire’de bulunan Abbâsi halifesi tarafından, “Anadolu Sultanı” anlamına gelen “Sultan-ı İklim-i Rum” (Rum Diyarının Sultanı) ünvanı verilir. Bunun üzerine Berkuk, Yıldırım Bayezid’a o dev Kuran’ı hediye eder.
BERKUK KUR’ÂN-I KERÎMİ
Kur’an-ı Kerîm’in, Memlûk Sultanı Berkuk tarafından Yıldırım Bayezid’e hediye olarak gönderildiği vakfiye sayfasında belirtilmektedir.
Kur’an-ı Kerîm cildi 57.5×82 cm ebadında olup 18 cm kalınlığa sahiptir. Yaklaşık 30 kg ağırlığındadır. Koyu kahverengi deri cildi mikleplidir. (Miklep özellikle Kur’an-ı Kerim’in sol kapakta bulunan ve okunulan yeri işaretlemeye yarayan, ucu üçgenimsi katlanabilir parçasıdır. Böyle eserlere miklepli adı verilir.)
Oldukça kalın krem rengi aharlı kâğıtların kullanıldığı bu eserde, baş ve son sayfalar altın yaldız, diğer sayfalar siyah mürekkep ve unutulmaya yüz tutmuş enfes bir celi muhakkak (hat sanatında oldukça iri, heybetli ve okunaklı yazılan -muhakkak- yazı türünün büyük boyutlu -celi- hali) hatla yazılmıştır.
Kur’an-ı Kerîm, taşıdığı sanatsal özellikleri itibariyle 14. yüzyıl Memlûk sanatının karakteristik tasarımlarını ve bezeme tekniklerini sergilemektedir.
1380 tarihinde istinsah edildiği düşünülen bu Kur’an-ı Kerîm’i, Yıldırım Bayezid, babası Sultan I. Murad’ın türbesinde okunmak üzere vakfetmiştir.
Kur’an-ı Kerîm’in, müzeye intikalinden önce, uzun süre Ulu Camii’nde, bir sanduka içinde sergilendiği bilinmektedir. Bursa Türk-İslam Eserleri Müzesinde sergilenmekte olan Berkuk Kur’an-ı Kerîm’i 2015 Ekim ayında İnebey Yazma Eser Kütüphanesine devredilmiştir.
Hat ve süslemeleriyle sanat eseri niteliğindeki bu Kur’an-ı Kerim, özelde Osmanlı-Memlûk, genelde ise İslam birliği ve kardeşliğinin bir simgesi konumundadır.
Eser kütüphanenin restorasyonu sürecinde bir süre Cumhurbaşkanlığı’nda sergilenmiştir.
SON SÖZ
Eserin, Haçlı ittifakına karşı Sultan Berkuk’dan Yıldırım Bayezid’a destek ve kardeşlik nişanesi olarak gönderildiği düşünüldüğünde; insan ister istemez bugüne dönüyor ve bugünkü bölgemizin halini düşünüyor.
Bu değerli eser 13 Mart Cuma günü saat 12.30’da Yeşil’deki Türk İslam Eserleri Müzesi’nde ziyarete açılıyor. Eser yıl sonuna kadar izlenebilecek.
Bursa Kültür ve Turizm İl Müdürlüğü‘nün organize ettiği serginin açılışını Bursa Valisi Erol Ayyıldız yapacak.
